شیعه یکی از دو مذهب بزرگ دین اسلام است که نگرش پیروان آن به دو اصل امامت و عدل، سبب تمایز شیعیان از اهل سنت میشود. بنابر عقیده شیعیان، خداوند حضرت علی(ع) را به جانشینی بلافصل پیامبر اکرم(ص) منصوب کرده است. پیروان این مذهب به فرقههای متعددی تقسیم شدند که مهمترین آنها امامیه، اسماعیلیه و زیدیه است.
بر اساس گزارش انجمن دین و زندگی مؤسسه pew در سال ۲۰۰۹م، بین ۱۰ الی ۱۳ درصد جمعیت مسلمانان جهان شیعه هستند. جمعیت آنان را حدود ۱۵۴ تا ۲۰۰ میلیون نفر تخمین زدهاند. بیشتر آنان در ایران، پاکستان، هند و عراق زندگی میکنند.
نامگذاری
شیعه در لغت به معنای پیرو، یار، دسته و گروه است[۱] در اصطلاح، به کسانی گفته میشود که امام علی(ع) را جانشین بلافصل پیامبر(ص) از سوی خدا میدانند[۲] در برابر اهل سنت که جانشینی پیامبر را به انتخاب مردم واگذار میکنند.[۳]
در قرن نخست قمری، کلمه شیعه در معنای لغوی آن به کار میرفت و به دوستداران و پیروان کسی، شیعه ی او گفته میشد. به کسانی که حضرت علی(ع) را بر عثمان مقدم میدانستند، شیعه علی میگفتند. البته از این گروه به عنوان شیعه سیاسی در برابر شیعه اعتقادی (کسانی که معتقد بودند که جانشین بلافصل پیامبر حضرت علی(ع) است) یاد میشود.[۴] بعدها شیعه، فقط به کسانی اختصاص یافت که جانشینی حضرت علی(ع) را از سوی خدا و منحصر در اولاد او میدانستند.[۵] پیدایش
درباره تاریخ پیدایش شیعه، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛ برخی از آنها عبارتند از: زمان حیات پیامبر اسلام(ص)[یادداشت ۱]؛ پس از ماجرای سقیفه؛ بعد از قتل عثمان[۶]؛ پس از ماجرای حکمیت.[۷] البته در زمان پیامبر برخی از بزرگان صحابه، مانند سلمان، ابوذر، مقداد و عمار معتقد بودند که خدا حضرت علی(ع) را به امامت و همچنین جانشینی پیامبر(ص) منصوب کرده است. از این افراد به عنوان نخستین شیعیان و ارکان تشیع یاد میشود.[۸] فرقهها
ملل و نحلنویسان درباره تعداد فرقههای شیعه اختلافنظر دارند و شمار آنها را، از سه تا ۳۰۰ فرقه گفتهاند.[۹] تمامی شیعیان در اینکه امام علی(ع) جانشین بلافصل پیامبر است، همعقیدهاند. اعتقاد به امامت حسنین نیز از باورهای مشترک آنان است.[۱۰] پس از واقعه کربلا، گروهی از شیعیان به امامت زید بن علی گرویدند و به زیدیه مشهور شدند.[۱۱] اما اکثریت شیعیان، امامت علی بن حسین(ع) و پس از او امامت امام باقر(ع) و سپس امامت امام صادق(ع) را پذیرفتند. پس از جعفر بن محمد، شماری از شیعیان به امامت فرزند بزرگتر او، اسماعیل گرویدند[۱۲] اما چون اسماعیل در حیات پدر از دنیا رفته بود، گروهی از آنان مرگ او را انکار کرده و برخی دیگر به امامت فرزندش محمد معتقد شدند. این گروهها و پیروانشان به اسماعیلیه شناخته میشوند.[۱۳] اما اکثریت شیعیان به امامت موسی بن جعفر معتقد شدند[۱۴] با شهادت موسی بن جعفر، شماری از آنان، در امامت او توقف کردند و به واقفیه مشهور شدند[۱۵] اما اکثریت شیعیان امامت علی بن موسی را پذیرفتند و قطعیه نام گرفتند این گروه پس از شهادت امام رضا(ع) به امامت امام جواد(ع)، امام هادی(ع)، امام عسکری(ع) و امام مهدی(عج) معتقد شدند و از آنان به امامیه یا شیعیان دوازده امامی یاد میشود.[۱۶] البته اصطلاح شیعه بیشتر برای اشاره به این گروه به کار میرود.
باورها
توحید،عدل، نبوت، امامت و معاد اصول مذهب شیعیان به شمار میرود که باور به امامت و عدل آنان را از اهلسنت متمایز میکند.
عدل
شیعیان معتقدند که عقل انسان بدون کمک گرفتن از قرآن و روایات میتواند برخی معیارهای خوب یا بد بودن کارها را تشخیص دهد و بر اساس آنها، بر لزوم انجام یا ترک کاری حکم کند. مثلا بگوید: «خداوند بر کسی ستم نمیکند» و یا «خدا خُلف وعده نمیکند.».[۱۷]
امامت
نوشتار اصلی: امامت
به جز زیدیه، سایر شیعیان بر این باروند که وجود امام در هر زمانی لازم است و در هیچ زمانی زمین از امام خالی نخواهد بود.[۱۸]اما فرقههای شیعه درباره ویژگیهای امام، مصادیق و تعداد امامان همنظر نیستند. امامیه وجود نص بر امامت و عصمت را از ویژگیهای امام میدانند[۱۹] همچنین معتقدند که امامان ۱۲ نفرند اولین آنها امام علی(ع) و آخرینشان حضرت مهدی است که در غیبت به سر میبرد.[۲۰] اما زیدیه قیام مسلحانه، شجاعت، عدالت و فاطمی بودن را از شرایط امام میدانند و بر این باورند که پس از امام علی(ع) و حسنین، هر فرد شجاع فاطمی که به قیام مسلحانه و علنی علیه ستمگران دعوت کند و مردم با او بیعت نمایند، امام است.[۲۱] آنان عصمت را از شرایط امامت ندانسته و با اینکه معتقدند امام علی افضل است امامت مفضول را نیز جایز میدانند.[۲۲] اسماعیلیان امامت را دارای مراتب و ادواری میدانند و معتقدند که محمد بن اسماعیل هفتمین امام دور ششم است که مخفی شده و روزی ظهور خواهد کرد.[۲۳] فقه
شیعیان در کنار قرآن و روایات نبوی برای استنباط احکام از عقل، اجماع و روایات اهل بیت نیز کمک میگیرند. آنان بر خلاف اهل سنت، اموری مانند قیاس، سد ذرایع، استحسان، فتاوای صحابه و مصالحه مرسله را به عنوان منبع استنباط احکام فقهی، معتبر نمیدانند.[۲۴] البته گفته شده زیدیان در فقه از حنفیان نزدیکاند و از قیاس برای استنباط احکام فقهی استفاده میکنند همچنین مانند اهل سنت ازدواج موقت را جایز ندانسته و تقیه را مردود میدانند.[۲۵] حکومتها
شیعیان در طول تاریخ خود موفق شدند تا در مناطقی از جهان اسلام حکومتهایی تشکیل دهند، حکومت آل بویه، صفویه، قاجار، ادریسیان، قرامطه و علویان از جمله آنهاست. آل بویه سلسلهای امامیمذهب بودند که از سال ۳۲۲ تا ۴۴۸ق بر بخشهایی از ایران و عراق و جزیره فرمان راندند. آنان برخی از شعارها و مراسمهای شیعی را رونق بخشیدند.[۲۶] صفویه نیز از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ ق بر ایران حکومت راندند و شیعه را به عنوان مذهب رسمی حکومت خود اعلام کردند.[۲۷] همچنین جمهوری اسلامی که در سال ۱۳۵۷ش به رهبری امام خمینی در ایران شکل گرفت از حکومتهای شیعیان امامی است. اکنون تهران بزرگترین و پرجمعیتترین شهر شیعهنشین است.
حکومت ادریسیان در مغرب و علویان در شمال ایران، زیدی بود و اسماعیلیان نیز حکومتهای فاطمیان و قرامطه را مصر و بحرین تشکیل دادند.
بر اساس گزارش انجمن دین و زندگی مؤسسه pew در سال ۲۰۰۹م، شیعیان بین ۱۰ الی ۱۳ درصد جمعیت مسلمانان جهان را تشکیل میدهند.[۲۸] تعداد آنان را، بین ۱۵۴ تا ۲۰۰ میلیون نفر تخمین زدهاند. اما مترجم گزارش، این آمار را غیرواقعی دانسته و جمعیت شیعیان را بیش از سیصد میلیون (۱۹ درصد جمعیت مسلمانان جهان)، برآورد کرده است.[۲۹] جغرافیا
اکثریت جمعیت شیعی در ایران، پاکستان، هند و عراق زندگی میکنند. در ایران ۶۶ تا ۷۰ میلیون شیعه زندگی میکند که برابر با ۳۷ تا ۴۰ درصد کل شیعیان جهان است. هر یک از کشورهای پاکستان، هند و عراق هم بیش از ۱۶ میلیون نفر شیعه دارند.[۳۰] همچنین تعداد زیادی شیعه، در ترکیه، یمن، آذربایجان، افغانستان، سوریه، عربستان سعودی، لبنان، نیجریه و تانزانیا میکنند. حدود سیصد هزار شیعه هم در شمال آمریکا از جمله کانادا و ایالات متحده زندگی میکنند.
